Enerji dendiğinde aklınıza ne geliyor? Bana geliyorsa hep aynı şey geliyordu: büyük hidroelektrik santralleri, dev doğalgaz tesisleri, mega yapılar. Yani üretim tarafı. Geçenlerde Enerjide Dijitalleşme Derneği Başkanı Elif Düşmez Tek ile konuşurken fark ettim ki asıl sormamız gereken soru başka: biz bu üretilen enerjiyi taşırken, dağıtırken ne kadar dijitalleştik?

Bu, benim sevdiğim türden bir soru. Çünkü herkesin baktığı yere değil, kimsenin bakmadığı yere işaret ediyor.

Şebeke artık tek yönlü değil

Eskiden mantık basitti: büyük bir santral, kaynağa yakın bir noktada üretim yapar, elektrik tek yönlü olarak tüketiciye akar. Ama yenilenebilir enerji kaynakları bu tabloyu değiştirdi. Rüzgar ve güneş santralleri artık daha küçük kapasitelerde ve şebekenin dört bir yanına dağılmış durumda. Buna bir de elektrikli araç şarj istasyonları, ısı pompaları, sanayideki elektrifikasyon eklenince şebeke hem daha karmaşık hem de iki yönlü hale geliyor. Elektrik de veri de artık çift taraflı akıyor.

Düşmez Tek'in altını çizdiği nokta şuydu: bu karmaşıklığı mevcut yöntemlerle, yani ağırlıklı manuel işletmeyle yönetmek mümkün değil. Dijitalleşme burada bir tercih değil, şebekenin sağlıklı çalışması için zorunluluk.

Kısır döngü mü, olumlu döngü mü

Ben burada bir çelişki gördüm ve sordum: dijitalleşme için yeni enerji gerekiyor, yeni enerji için de yeni üretim gerekiyor. Bu bir kısır döngü değil mi? Özellikle yapay zeka ve veri merkezlerinin enerji ihtiyacını düşününce.

Cevap ilginçti: bunu kısır döngü değil, birbirini besleyen bir döngü olarak görmek lazım. Çünkü dijitalleşme ve yapay zeka olmadan enerji sistemini dönüştüremeyiz, ama yapay zekanın da güvenilir ve kesintisiz enerjiye ihtiyacı var. Bu da yenilenebilir kaynakları ve küçük modüler nükleer reaktörleri yeniden gündeme getiriyor.

Somut bir örnek de var ortada: Çin, Tibet dağlarında şimdiye kadar yapılmış en büyük hidroelektrik santralini kuruyor ve hemen yanına bir data center inşa ediyor. Mantık şu: enerjiyi taşımak yerine, datayı taşı.

Merkezi mi, dağıtık mı

Burada iki ekol var gibi görünüyor bana: bir taraf üretimi yaygınlaştırıp demokratikleştirmek istiyor, diğer taraf merkezileştirmek istiyor. Hangisi doğru diye sordum.

Cevap "ikisi de, ihtiyaca göre" oldu. Büyük ve hassas ihtiyaçlar için, örneğin bir veri merkezi için, kaynağa yakın ve akuple sistemler mantıklı. Ama şebekenin olmadığı ya da zayıf olduğu yerlerde, yenilenebilir enerji ve depolama sistemleriyle kendi kendine yeten mikroşebekeler kurmak da artık ekonomik olarak anlamlı. Maliyetler hızla düşüyor. Bu da tüketiciyi zamanla "türeticiye" dönüştürüyor: hem tüketen hem üreten, hatta ürettiğini şebekeye satabilen bir aktör.

Reçete: en ucuz enerji kaynağı

Sonunda geldiğimiz yer şuydu: karbon ayak izini azaltmak isteyen bir şirket ya da birey için en temel, en ucuz ve en hızlı hayata geçirilebilecek adım enerji verimliliği. Cihaz seçiminde verimli alternatifleri tercih etmek, çatı üstü güneş enerjisi sistemleri kurmak, kurumsal tarafta yenilenebilir kaynaklardan elektrik tüketmeyi seçmek.

İlginç olan şu: sanayi tesislerinde verimlilik yatırımlarının çoğu çok kısa sürede kendini geri ödüyor, hatta bunun için finansman imkanları da var. Ama sanayiciler çoğu zaman bu yatırımı üretim tarafına yapmayı tercih ediyor ve verimlilik tarafındaki bu hızlı geri dönüşü gözden kaçırıyor.

Yani reçete karmaşık değil. Önce ne kadar israf ettiğinize bakın, sonra ne kadar ürettiğinize. Çünkü israfı azaltmak, yeni bir santral kurmaktan hem daha ucuz hem daha hızlı.

Siz şirketinizde ya da evinizde enerji verimliliğine mi bakıyorsunuz, yoksa direkt "daha fazla nasıl üretiriz" sorusuna mı atlıyorsunuz? Enerjiyi nasıl ürettiğimiz ve tükettiğimiz aslında bugünle değil, geleceğimizle ilgili bir sorumluluk. Siz bu sorumluluğu nerede taşıyorsunuz, bana yazın.